MYCO-LICH

محل اجرا

معرفي طرح

 زاگرس طبق تقسیمات فدراسیون جهانی تنوع زیستی و حفاظت WWF محل تلاقی دو نقطه داغ بیولوژیکی یا Hotspot قفقاز و ایرانو-آناتولی و نیز بخشی ازEcoregion  بزرگ قفقاز-آناتولی محسوب می‌گردد. چنین مناطقی از کره زمین به لحاظ برخورداری از غنای بالای گونه‌ای، تنوع منحصر به فرد گیاهی و جانوری و کثرت گونه‌های در معرض خطر از اولویت و اهمیت حفاظتی ویژه‌ای برخوردارند. تا کنون فون و فلور زاگرس در قالب طرح‌های مختلف هر چند غیر جامع مورد بررسی قرار گرفته است، لیکن علی رغم نقش بی بدیل قارچ‌ها در فرآیندهای زیستی و پایداری اکوسیستم، تا کنون به دلیل کمبود متخصص هیچ گونه تحقیق مستقلی در مورد گروه‌های عمده قارچ‌های ماکرومیست منطقه زاگرس به ویژه قارچ‌های چوبزی و میزان بیماریزایی آنها در درختان زاگرس صورت نگرفته است. تخریب روزافزون جنگلهای زاگرس به دلایل طبیعی و غیر طبیعی و روند فزاینده خشکیدگی و از بین رفتن درختان و درختچه‌های منطقه نیاز به بررسی علمی عوامل دخیل را جهت یافتن راهکارهای مناسب در کنترل و پیشگیری ضروری می‌نماید. زیست‌بوم زاگرس به دلیل شرایط تنش‌زای حاکم بر آن شکننده بوده و بهره برداري مفرط از اين مناطق به اين امر دامن مي‌زند.

طرح حاضر با هدف بررسی قارچ‌های چوبزی و پوساننده بازیدیومیستی در سه استان ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، و لرستان در زاگرس مرکزی، و نیز آذربایجان شرقی به انجام رسید و مناطق مختلفی از رویشگا‌های بلوط در بیش از 47 نقطه در استان‌های مذکور طی 4 دور عملیات میدانی بررسی گردید. در مجموع 11 گونه‌ پوساننده مهم در منطقه شناسایی شد که اطلاعات آن‌ها در این سامانه ارائه می‌گردد (سایر گونه‌های شناسایی شده در گزارش پایان طرح ذکر شده‌اند و تمرکز این سامانه بر گونه‌های پوساننده است).

 

دستاوردهای طرح

  • انتشار 3 مقاله در Nordic Journal of Botany، Mycological Progress و Fungal Diversity
  • تشریح نقش گونه اینونوتوس بلوط در خشکیدگی بلوط زاگرس
  • ارائه در کنفرانس قارچ‌شناسی ایران
  • شرح یک گونه جدید برای دنیا
  • تدوین اطلاعات تاکسونومی، ریخت شناسی، مولکولی، اکولوژی، ... 11 گونه پوساننده چوب درختان در منطقه و ارائه آنها بصورت آنلاین
  • معرفی گونه‌های بازیدیومیست چوبزی دخیل در پوسیدگی بلوط
  • معرفی گونه‌های جدید برای مایکوتای ایران
  • معرفی گونه‌های متعدد جدید برای مایکوتای زاگرس
  • تهیه کتابچه راهنمای شناسایی گونه‌ها (در حال انجام)

جنگلهای زاگرس

 

 

قارچهای چوبزی

قارچهای چوبزی که عمدتا ماکروبازیدیومیست هستند از ارکان مهم اکوسیستمهای جنگلی، نیمه جنگلی و درختچه‌ای بوده و با شرکت در چرخه تجزیه چوب و بازگرداندن آن به طبیعت نقش عمده‌ای در حیات و پایداری این اکوسیستم‌ها ایفا می کنند. گروهی از آنها که مولد پوسیدگی سفید هستند، تنها موجودات قادر به تجزیه لیگنین به شمار میروند. بسیاری از این قارچها خود مورد استفاده مستقیم یا غیر مستقیم سایر موجودات زنده نظیر حشرات، پرندگان و نرمتنان واقع می شوند و برخی از آنها با ایجاد رابطه میکوریزی با ریشه درختان به تغذیه گیاهان کمک می‌کنند. از این نظر حیات این اکوسیستمها را می‌توان حاصل بر هم کنش قارچها با همزیستان خود دانست. از طرفی دیگر، تعدادی از قارچهای چوبزی به صورت بالقوه بیماریزا بوده و در شرایط مساعد درخت میزبان را بیمار می کنند، در حالیکه برخی از گونه ها جنبه خوراکی داشته و می توانند مورد تغذیه انسان قرار گیرند. بسیاری از این قارچها به دلیل توانایی تولید آنزیمهای منحصر به فرد، نقش فزاینده‌ای در فناوریهای سازگار با محیط زیست ("green technology") ایفا می کنند.

تحقیقات پراکنده‌ای بر روی قارچهای چوبزی ایران در دهه پنجاه-شصت توسط محققان عمدتا خارجی و بعضا ایرانی انجام شده و در سال ۱۳۵۹ اولین لیست توسط هالنبرگ ارایه گردید (هالنبرگ 1981). این تحقیقات به صورت غیر متمرکز در سالهای پس از آن و با انتشار تعداد محدودی گزارش جدید کشوری ادامه یافت. در سالهای ۱۳۸۴ و 1390 فهرست جامع قارچهای چوبزی شمال کشور در قالب پروژه قفقاز به چاپ رسید (قبادنژاد و همکاران 2009، قبادنژاد 2011). اخیرا نیز فهرست قارچهای چوبزی ایران توسط قبادنژاد و هالنبرگ به چاپ رسیده است (قبادنژاد و هالنبرگ 2012). با اینحال تحقیقات فوق عمدتا به نوارجنگلی شمال ایران محدود بوده و پوشش گیاهی غرب کشور کمتر مورد توجه بوده است.

 

 

زیست‌بانک

هدف از آنچه به نام زیست‌بانک در این سامانه آمده است، ارائه اطلاعات علمی دقیق، جامع، به روز، و مفید تدوین یافته طی این طرح در خصوص گونه‌های پوساننده بلوط زاگرس می‌باشد که در نوع خود برای اولین بار در سطح کشور برای محققان عرضه می‌گرددشناسایی گونه‌ها با تلفیق صفات مورفولوژیکی و مولکولی و بعضا انجام آنالیز فیلوژنی صورت گرفته است. اطلاعات تدوین یافته برای یکایک گونه‌های پوساننده در این سامانه عبارتند از: تاکسونومی و رده‌بندی، نام فارسی، شرح صفات ماکروسکوپی و میکروسکوپی، عکس‌های رنگی بازیدیوکارپ، راهنمای شناسایی سریع، گونه‌های مشابه، اکولوژی، پوسانندگی و بیماری‌زایی، اطلاعات مولکولی، پراکنش و فراوانی در محدوده طرح، و اهمیت بیوتکنولوژی گونه‌ها.

به دلیل اهمیت و نیز تسهیل شناسایی و ترویج بکارگیری نام گونه‌ها، نام فارسی کلیه گونه‌ها برای اولین بار در قالب این طرح پیشنهاد گردیده است.

در مجموع 30 توالی نوکلئوتیدی جدید از ناحیه بارکد ITS شامل نواحی کامل ITS1، 5.8S، و ITS2 و نیز ناحیه 28S rDNA LSU از نمونه‌های جمع‌آوری شده در این طرح بدست آمده است که اطلاعات آنها در قسمت توضیحات مولکولی گونه‌ها درج شده است. تست Blast NCBI برای کلیه توالی‌ها انجام و صحت و عدم آلودگی آن‌ها تایید گردیده است. توالی‌های مزبور در پایگاه GenBank ثبت گردیده‌اند و شماره آنها به محض انتشار مقالات قابل دسترس عموم خواهد بود (شماره‌ها در گزارش پایان طرح ذکر شده و از طریق مجری نیز قابل دریافت هستند).

کلیه عکس‌های ارائه شده اعم از عکس‌های رویشگا‌ه‌ها، پوسیدگی، و بازیدیوکارپ گونه‌ها طی این طرح تهیه شده‌اند. نمونه های جمع‌آوری شده در هرباریوم سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران نگهداری می‌گردند و در صورت نیاز آماده ارائه به محققان و علاقمندان و تبادل با مراکز تحقیقاتی و آموزشی خواهند بود.

در صفحه مربوط به هر گونه، لینک‌های مرتبط با منابع مهم کتاب‌شناسی گونه (bibliography) در ایران، و همچنین لینک‌های مراجعه به اطلاعات گونه مزبور در 4 پایگاه اطلاعاتی مهم IndexFungorum، MycoBank، GenBank، و GoogleScholar نیز فراهم شده است.

 

اهم مناطق بازدید شده

  •  استان ایلام: منطقه حفاظت شده مانشت-قلارنگ، قلندر ،تنگ‌دالاب، دالاهو، شش کلا، تنگ ارغوان، سیروان، بانکول، آبدانان، منطقه حفاظت شده دینارکوه، ...
  • استان کهگیلویه و بویراحمد: منطقه حفاظت‌شده دنا، دشتک، پشت‌کره، میمند، خاریدون، یاسوج، آبسپاه، سی‌سخت، پاتاوه، ...
  • استان لرستان: منطقه حفاظت شده سفید کوه، کلدر، سرمرغ، قلایی، چم‌چال‌سبز، چم‌گرگعلی، الشتر، چمته‌کله، دوره چگینی، سراب‌کی، منطقه شکارممنوع هشتادپهلو، ...
  •  استان آذربایجان شرقی: منطقه حفاظت شده ارسباران

 

وضعیت خشکیدگی در مناطق بازدید شده

 

خشکیدگی بطور عمده در فصل رویش و در تاج پوشش درختان بصورت خزان زود هنگام قابل مشاهده است. با توجه به غالبیت بلوط در زاگرس، خشکیدگی طبعا در پایه‌های بلوط نمود بیشتری داشته و عمدتا در گزارشات از آن به عنوان "بحران خشکیدگی بلوط" نام برده می‌شود، لیکن با بررسی‌های به عمل آمده مشخص شد که سایر درختان زاگرس نیز بعضا شرایط مشابهی از خشکیدگی را نشان می‌دهند. با افزایش دما و فزونی خشکی، پدیده‌ای که اکوسیستم‌های بسیاری نقاط ایران از جمله زاگرس را درگیر کرده است، برخی گونه‌های قارچی وارد فاز تهاجمی شده و به عنوان عامل بیماریزا موجب تضعیف و یا مرگ میزبان می‌گردند. تضعیف سیستم دفاعی درختان زمینه را برای دخالت سایر عوامل بیماریزا نظیر انواع حشرات و سوسکهای چوبخوار فراهم می‌نماید. به نظر می‌رسد اکوسیستم زاگرس دچار برهم‌خوردگی تعادل اکولوژیکی بوده و خشکیدگی درختان زاگرس حاصل عملکرد فاکتورهای فیزیکی و بیولوژیکی متعددی است.

میزان خشکیدگی در اغلب نقاط بررسی شده بالای 20% برآورد می‌شود. خشکیدگی توام با حضور قارچ اینونوتوس بلوط با نام علمی Inonotus krawtzewii در بسیاری مناطق استان‌های ایلام و کهگیلویه و بویراحمد مشاهده شد و در منطقه پشت‌کره در استان کهگیلویه و بویراحمد و آبدانان در استان ایلام به 50% نیز می‌رسد. بدین ترتیب، حداقل بخشی از بحران خشکیدگی درختان بلوط زاگرس را ‌می‌توان به قارچ‌های چوبزی پوساننده بویژه گونه Inonotus krawtzewii نسبت داد. کلیه ‌گونه‌های پوساننده شناسایی شده بطور معمول در زیستگا‌ه‌های مشابه در نیمکره شمالی نیز پراکنش دارند، لیکن دلیل تهاجمی شدن گونه‌هایی نظیر اینونوتوس بلوط را باید در شدت تنش‌های محیطی و به هم‌خوردگی تعادل در اکوسیستم زاگرس جستجو نمود.

 

 

 

 

نوع پوسیدگی

 

کلیه گونه‌های بازیدیومیست پوساننده شناسایی شده در مناطق مورد بررسی عامل پوسیدگی از نوع سفید هستند. در این میان، گونه اینونوتوس بلوط (Inonotus krawtzewii) به لحاظ وفور و شدت پوسیدگی ایجاد شده، مهمترین گونه بازیدیومیست پوساننده در منطقه محسوب می‌شود. پوسیدگی حاصل از آن سفید از نوع ورقه‌ای بوده و در اغلب تنه‌‌های شکسته و افتاده بلوط قابل روئیت است. پوسیدگی از درون تنه و در نیمه پایینی درخت آغاز می‌شود و منجر به شکسته شدن تنه از حدود یک متری سطح زمین می‌گردد. لازم به ذکر است بازیدیوکارپ‌های این گونه پس از مرگ به رنگ سیاه گراییده و از فاصله دور مشابه گونه قارچ ذغالی (Biscogniauxia mediterranea) به نظر می‌رسند؛ لیکن وجود تیوبهای مورب و حفره‌‌دار در اینونوتوس بلوط آن‌را متمایز می‌سازد.

 

 

 

 

 

 

شرح و تصاویر گونه‌های پوساننده

همانگونه که در جدول ذیل آمده است، اغلب گونه‌های پوساننده دارای فرم رویشی از نوع پلی‌پور بوده و به راسته Hymenochaetales تعلق دارند. کلیه 11 گونه برای اولین بار از زاگرس گزارش می‌شوند.

 

 

Cerrena unicolor (Bull.) Murrill

Corticium roseum Pers.

Cyanotrama rimosa (Murrill) Ghobad-Nejhad

Fuscoporia torulosa (Pers.) T. Wagner & M. Fisch.

Inonotus krawtzewii (Pilát) Pilát

Inonotus lonicerinus (Bondartsev) Sheng H. Wu, Y.C. Dai & T. Hatt.

Meripilus giganteus (Pers.) P. Karst.

Peniophora quercina (Pers.) Cooke

Sanghuangporus ligneus Ghobad-Nejhad

Trametopsis cervina (Schwein.) Tomšovský

Vuilleminia comedens (Nees) Maire

تامین اعتبار