Monitoring of lichenized, lichenicolous and allied fungi on Iranian Monuments | MYCO-LICH

Monitoring of lichenized, lichenicolous and allied fungi on Iranian Monuments

پایش قارچهای گلسنگی و غیر گلسنگی در سطوح آثار باستانی ایران

به همراه راهنماي آنلاین شناسایی گلسنگها و آثار باستاني ایران

 

محمد سهرابي  و معصومه قباد نژاد

اعضای هيات علمي سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران

 با همكاري

حميد فدايي، عضو هيات علمي پژوهشگاه ميراث فرهنگي

محمد حسن طالبيان، عضو هیات علمی مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی

زينب حقيقت، كارشناس ارشد حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان

جبرييل نوكنده، دكتري باستان شناسي و مدير پايگاه جهاني گنبد قابوس

 حسین راعی،  دانشجوی دكتري معماری و مدير پايگاه جهاني بیستون

مرضیه مصلحی، كارشناس حفاظت و مرمت، پايگاه جهاني گنبد قابوس

گلسنگها و تخریب كتيبه ها

بر اساس برآوردهای کارشناسی، در تمام آثار سنگی محوطه باز ایران "بحران گلسنگی" وجود دارد،  بیشترین عمق این بحران در برخی از کتیبه‌های سنگی با خطوط میخی است زیرا که نوشته‌ها از عمق کمتری برخوردارند و رشد گلسنگها به آرامی موجب ناپدید شدن خطوط میخی می شود بنابراین اصطلاح" بحران گلسنگی" به مرحله ای گفته می شود که سطوح تاریخی سنگی، آجری و صخره ای در تهاجم گلسنگها باشند. این بحران گلسنگی ابعاد مختلفی در ایران دارد که از شیرهای سنگی زاگرس در استانهای خوزستان و لرستان به دلیل آنکه در بسیاری موارد در نزدیکی زمین‌های کشاورزی قرار دارند یا بناهای آجری که داخل جنگل‌ها مرطوب  قرار گرفته و نهایتا پوشیده از گلسنگ‌ها شده‌اند متفاوت است.

بحران گلسنگی ایران

سایت‌های باستانی و آثار صخره‌ای در ایران تا چه اندازه با بحران گلسنگی که منجر به از هم گسستن و فروپاشی آثار صخره‌ای، کتیبه‌های باستانی و سنگ نگاره‌ها می‌شود مواجهند؟ آیا تاکنون برآوردی از میزان تخریب گونه‌های گلسنگی روییده بر آثار تاریخی و باستانی ایران تهیه شده است؟

هرگاه سخن از حمله گلسنگ‌ها به آثار باستانی و تاریخی ایران مطرح شده است تنها نام تخت جمشید در میان بوده است اما آیا توجهی به شیرهای سنگی خوزستان و لرستان یا کتیبه بسیار مهم بیستون و سنگ نبشته‌های آذربایجان و بناهای تاریخی آجری همچون قلعه‌های تاریخی در شمال کشور و حتی برج گنبد قابوس در شهر گنبد کاووس شده است؟ در ادامه بیشتر بخوانید

پیش بینی تنوع گونه ای

پیش بینی می شود که نزدیک به 500 گونه مختلف گلسنگ بر سطوح بناهای باستانی  کل کشور در حال رویش باشد که این تعداد یک‌ چهارم از مجموع دو هزارگونه گلسنگی است که پیش‌بینی می‌شود در ایران  رویش دارند.

 اهداف برنامه پایش

  • شناسایی آثار سنگی باستانی در معرض خطر
  • بررسی تنوع گونه ای هر اثر، بنا و محوطه
  • شناسایی عوامل تاثیر گذار تخریب زیستی
  • بررسی نرخ تخریب ناشی از گلسنگها
  • شناسایی نقاط بحرانی و تخریب شده
  • اولویت بندی مناطق در معرض خطر فرسودگی
  • تهیه نقشه بحران گلسنگی
  • گلسنگ زدایی در سطح پایلوت
  • اجرای عملیات گلسنگ زدایی گونه محور
  • اجرای عملیات گلسنگ زدایی  اقلیم محور

مقدمه

گلسنگ­ها قارچهاي همزیستي هستند كه به لحاظ موفولوژي ظاهري به يك حالت مستقل و متمايز از هر بخش همزيست تشكيل دهنده آن در جهان هستي ديده مي شوند (Hawksworth & Hill, 1984). گلسنگ معمولاً از همزیستی دو یا سه میکروارگانیسم تشکیل می­شود، که از یک گونه قارچ از نوع اسکومایستی یا بازیدیومایستی بوده که با یک یا دو شریک دیگر از جلبک‎های سبز یا سیانوباکتری‎ها همزیستی می کند. جلبک سبز یا سیانوباکتری، شریک فتوسنتز کننده است که با استفاده از نور خورشید مواد آلی را تولید می­کند و این مواد تولید شده توسط شریک قارچی به مصرف می­رسد. شریک قارچی در مقابل نیز منافع متعددی برای شریک فتوسنتز کننده دارد. از جمله، اسید‎هایی که توسط شریک قارچی ترشح می­شوند، باعث انحلال و کلاته شدن ترکیبات معدنی بستر می­شوند و دسترسی شریک فتوسنتز کننده به این مواد تسهیل می شود. همچنین شریک قارچی به منظور رشد بهتر شریک فتوسنتز کننده و محافظت از آن در برابر عوامل مخرب طبیعی و محیطی، بویژه خشکی، فضای مناسبی را ایجاد می‏کند.  اغلب گلسنگها در مناطقی رشد می­کنند که به ندرت می توان سایر ارگانیسم­ها را مشاهده کرد. پراكنش گلسنگها در جهان بسيار وسيع بوده  و آنها را بر روی صخره سنگها، تنه درختان مختلف، برگ درختان هميشه سبز, سطح خاک، فلز، شيشه، و حتي لاك حشرات سخت پوست  در مناطق  حاره اي دیده می‏شوند (Will-Wolf et al. 2004).

 اغلب گلسنگ­هاي صخره زي رشد کندی دارند و تشکیل یک گلسنگ با قطري 2 سانتی­متر بروی یک صخره، ممکن است چندین سال طول بکشد. میزان رشد این موجودات کمتر از یک میلی­متر تا چند سانتی‏متر در سال گزارش شده است. این میزان رشد به عوامل مختلفی مانند نوع انتخاب و بر هم کنش شرکای همزیست و عوامل محیطی مانند میزان بارش باران و یا تابش نور خورشید بستگی دارد .(Armstrong & Bradwell , 2010)

درطول  دو قرن گذشته  اغلب گياهشناسان گلسنگها را مطالعه كرده و آنها را جسته گریخته در سلسله گیاهان طبقه بندی می کردند که کاملا اشتباه بوده است. در ده های اخیر بر اساس اخرین نتایج فیلوژنی گلسنگ‌ها را بدون شک در سلسله قارچ‌ها طبقه‌بندی می‌کنند. براوردهای  مختلف از تعداد گونه‌های شناخته شده گلسنگها حکایت از گزارش  13500 تا 20000  گونه دارد (Lutzoni & Miadlikowska, 2009, Lücking et al. 2009). ولی تعداد کل گلسنگها بر روی سطح زمین عددی متفاوت از این مقدار بوده  که بر اساس براوردهای آقای لوکینگ و همکاران 2009  بیش از 30000 گونه تخمین زده می شود. با در نظر گرفتن این نکته که بسیاری از مناطق زمین از نظر تنوع زیستی گلسنگ‌ها کمتر مورد بررسی قرار گرفته‌اند، تخمین آقای لوکینگ و همکارانبه واقعیت نزدیک‌تر به نظر می­رسد.

به لحاظ دانش رده­ بندی و فیلوژنی بخش عمده گلسنگ‌ها به قارچهای آسکومیست تعلق دارند. به عبارتی بیش از 40% از آسکومیست‌ها می‏توانند گلسنگی شوند. علاوه بر آسکومیست‌ها ، تعدادی اندکی از  بازیدیومیست‌ها و دوترومیست‌ها (در مجموع 2%) هم توانایی تشکیل گلسنگ را دارند (Lutzoni & Miadlikowska, 2009)

انواع فرم رویشی گلسنگها بر روی سطوح سنگی

 

شیمی موثر گلسنگها در فرسودگی سطوح سنگی

تماس نزدیک بخش قارچی با سطح بستر سنگی و طرز استقرار جلبک­ها در سطح بالایی پیکره تال گلسنگ نشان می­دهد که بخش اعظم فرایند فرسایش سطوح سنگی مربوط به عملکرد بخش قارچی گلسنگهای پوسته ای است. بخش قارچی اسیدهای آلی با وزن مولکولی پائین مانند اسیدهای اگزالیک، سیتریک، گلوکونیک و لاکتیک تولید می­ کند که علاوه بر اسیدی بودن، خاصیت کلانه کنندگی نیز دارند. علاوه بر این گلسنگ­ها ترکیبات فنلی نیز تولید می­کنند که تحت عنوان "اسیدهای گلسنگی یا مواد گلسنگی" قرار می­گیرند. این اسیدها می­توانند با کاتیون­های فلزی موجود در کانیهای سنگ بستر واکنش دهند. ترکیبات مذکور واکنشهایی را پیش می­برند که در نهایت به تخریب سنگ منجر می ­شوند. دی اکسید کربن حاصل از تنفس نیز پس از واکنش با آب به اسید کربونیک تبدیل می­ شود و می­تواند در تخریب بستر سنگی نقش داشته باشد.

سنگهای رسوبی آهکی با ترکیب آهن و منیزیم بیشتر از بقیه سنگها تحت تاثیر فرسودگی زیستی قرار میگیرند. حلالیت زیاد کربنات کلسیم (آهکی)، در مقایسه با در مقایسه با سایر ترکیبات معدنی باعث می ­شود که هیف گلسنگ­ها در صخره­های حاوی این ترکیب نفوذ بیشتری داشته باشد.

واکنش اسیدهای آلی مانند اسید اگزالیک با بسترهای سنگی باعث تشکیل ترکیبات اگزالاتی جدید می­شود. بسته به نوع سنگ،  انواع مختلفی از اگزالات­ها ایجاد می­شوند. در سنگ­های آهکی مانند دولومیت و تراورتن و همچنین سنگ­هایی که حاوی مقادیر زیادی کلسیم هستند تشکیل اگزالات کلسیم به صورت وولیت ( (Whewellit) با یک مولکول آب و ودلیت  (Weddellit)با چند مولکول آب) شایع است. تشکیل این ترکیبات احتمالاً به منظور دفع کلسیم اضافه بوسیله گلسنگ صورت می­گیرد. فرم مونوهیدراته یا تک آبی آن تقارن یک جهتی داشته و به صورت مسطح دیده می­شود در حالی که فرم پلی­هیدراته یا چند آبی ان تقارن چهار جهتی دارد و به شکل دو هرمی است.

در سنگ­هایی که مورد تهاجم گلسنگ­ها قرار دارند؛ وجود لایه نازکی از کریستال­های اگزالات کلسیم در تال و سطح تماس گلسنگ با بستر، به راحتی توسط میکروسکوپ نوری تشخیص داده می‏شود. این کریستال­ها با استفاده  از کمی  اسید سولفوریک  و با استفاده از نور پلاریزه انعکاس  قابل مشاهده است.

عوامل مختلفی در تعیین تشکیل فرم مونوهیدراته و یا پلی­هیدراته نقش دارند. Whewellit فاز ثابت سیستم اگزالات کلسیم و آب است و Weddellit از ثبات کمتری برخوردار است. در حالت جامد تبدیل فرم مونوهیدراته به فرم پلی­هیدراته غیر ممکن است. بر مبنای مطالعات Horner و همکاران (1985) pH بالا و نسبت بالای کلسیم/ اسید اگزالیک برای تشکیل Weddelite ضروری است. در pH پائین فرم پلی­هیدراته به فرم مونو هیدراته تبدیل می­شود. Ascaso و همکاران () معتقدند که تشکیل این دو فرم از اگزالات کلسیم به مقدار آب بستگی دارد. در شرایط کمبود آب فرم مونوهیدراته بیشتر از فرم پلی­ هیدراته تشکیل می­شود.

از مهمترین اسیدهای گلسنگی می­توان به دپسیدها و دپسیدونها اشاره  کرد. این ترکیبات جزو متابولیتهای ثانویه گلسنگها محسوب می ­شوند و حدود 8 درصد از وزن خشک یک گلسنگ را تشکیل می­دهند. مطالعات نشان می­دهند که برخی از این ترکیبات در فرسودگی زیستی سنگ­ها نقش بسزایی دارند.

 انواع سنگهای بستر، هوازدگی زیستی، نفوذ هیف گلسنگها و تخریب آرام نقوش

طبقه بندی سنگ‌ها

به طور کلی سنگ‌ها مواد معدنی جامد و یکپارچه تشکیل دهنده‌ی پوسته زمین می‌باشند که با روش‌ها و معیارهای مختلفی طبقه بندی می‌شود و در طبقه بندی زمین شناسی به سه دسته زیر تقسیم می‌گردد:

  • سنگ‌های آذرین
  • سنگ‌های رسوبی
  • سنگ‌های دگرگونی

سنگ‌های آذرین

سنگ‌های آذرین از سرد شدن مواد مذاب داخل زمین حاصل شده و کیفیت سنگ‌های حاصله تابع ترکیب ماگمای مادر، عمق جایگزینی، شرایط سرد شدن و ترکیب کانی شناسی نهایی است که با توجه به مدت زمان سرد شدن و محل سرد شدن آن به آذرین درونی و بیرونی تقسیم می‌شوند.

سنگ‌های دگرگونی

سنگ‌های دگرگون، آن گروه از سنگ‌های رسوبی یا آذرین هستند که تحت تأثیر فرآیندهایی چون فشار و حرارت زیاد دچار تغییرات ثانویه در بافت و ساختار گردیده‌اند. فرآیند دگرگونی در مجموع موجب تغییر خصوصیات سنگ، افزایش سختی و دوام، افزایش مقاومت و ایجاد ساختار ورقه‌ای در آن می‌شود.

سنگ‌های رسوبی

سنگ‌های رسوبی از ته نشین شدن ذرات محلول یا معلق در آب و فشرده شدن آ‌ن‌ها تشکیل شده و کیفیت آن‌ها تحت تأثیر محیط رسوب‌گذاری، سرعت رسوب‌گذاری، میزان سخت‌شدگی و دانه‌بندی مواد رسوبی قرار دارد. چنانچه سنگ رسوبی از ته نشین شدن ذرات محلول در آب حاصل شود، در گروه سنگ‌های رسوبی تبخیری و در صورتی که از ته نشین شدن ذرات معلق در آب به وجود آید، در گروه سنگ‌های رسوبی رس‌دار قرار می‌گیرد. نمونه بارز سنگ‌های گروه اول سنگ آهک و سنگ گچ و نمونه قابل ذکر سنگ‌های گروه دوم، ماسه سنگ، سنگ جوش، سنگ رس و سنگ لای است.

مناطق میراث جهانی

"کنوانسیون مربوط به حراست از میراث طبیعی و فرهنگی جهان" در سال 1972 در مقر سازمان یونسکو در شهر پاریس، فرانسه گشایش یافته و از دسامبر 1975 به اجرا در آمده است. این کنوانسیون بمنظور معرفی محدوده های دارای "ارزش برتر و برجسته دنیا" به عنوان مناطق میراث جهانی و با هدف اصولی بسیج و جلب مشارکت بین المللی در حفظ و نگهداری از این محدوده های مهم، تحقیق یافته است. مناطقی که توسط کشورهای عضو پیشنهاد شوند، برای تعیین قابلیت و کیفیت آنها به عنوان میراث جهانی، قبل از ثبت، بوسیله کمیته میراث جهانی، مورد ارزشیابی قرار می گیرند. مکان‌های میراث جهانی ثبت‌شده در سازمان یونسکو، مکان‌هایی مانند جنگل، کوه، آبگیر، صحرا، بقعه، ساختمان، مجموعه و یا شهر هستند که در فهرستی که توسط برنامه میراث جهانی بین‌المللی، اداره می‌شود، برقرار شده‌است، وجود دارند.

بر اساس اعلام سال ۱۳۹۲، ۹۶۲ اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، در این سازمان ثبت شده‌اند، که ۷۴۵ اثر، جز آثار فرهنگی، ۱۸۸ اثر، جز آثار طبیعی و ۲۹ اثر دیگر، ترکیبی می‌باشند. فهرست میراث جهانی یونسکو در ایران شامل ۱6 مکان می‌باشد که در میراث جهانی یونسکو به ثبت  رسیده‌اند. تمام 16 مکان فرهنگی می‌باشند.

فهرست میراث جهانی ایران شامل تخت جمشید، پاسارگاد، میدان نقش جهان، تخت سلیمان، سازه‌های آبی شوشتر،مجموعه تاریخی بازار تبریز، آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، باغ ایرانی، سنگ‌نبشته بیستون، مسجد جامع اصفهان، برج گنبد قابوس؛ گنبد سلطانیه، چغازنبیل، مجموعه کلیساهای آذربایجان،کاخ گلستان و بم و منظر فرهنگی آن می باشند. افزون بر مکان‌های ثبت شده مکان‌هایی مانند، نقش رستم، نقش رجب، طاق بستان، کوه دماوند، شهر سوخته، شهر تاریخی ماسوله، چشم انداز فرهنگی الموت، قنات گناباد، پارک ملی گلستان، منطقه حفاظت شده ارسباران، کوه سبلان، هگمتانه، مسجد کبود و … نیز برای ثبت در میراث جهانی یونسکو پیشنهاد شده‌اند.

رشد گلسنگها از مهمترین مخاطرات و عوامل آسیب رسان این بنا ها بوده و در برخی موارد در  کتیبه های تخت جمشید و  بیستون خسارت جبران ناپذیری به این میراث جهانی وارد کرده اند. لذا بمنظور حفاظت علمی از این آثار ثبت شده تیم مایکولیک با معرفی گلسنگهای مخرب، تلاش می کند که از روند علمی گلسنگ زدایی از این آثار  حمایت کرده و رشد و گسترش آنها در سطوح سنگی بکاهد. این صفحات با تکمیل شدن مطالعات پژوهشی بروز رسانی خواهد شد و بصورت کتابچه های آنلاین و بسته نرم افزاری تحت سیستم اندروید ارایه خواهد شد.

منابع


  1. Brodo, IP, S.D. Sharnoff and S. Sharnoff. 2001. Lichens of North America. Yale University Press, New Haven.828 pp. New, fully illustrated North American guide, see http://www.lichen.com.
  2. Hale, M.E., Jr. 1979. How to Know the Lichens. 2nd Edition. Wm. C. Brown Co., Dubuque, Iowa. 246 pp.
  3. Lücking, R., Rivas Plata, E., Chaves, J.L., Umaña, L. & H.J.M. Sipman (2009) How many tropical lichens are there... really? Bibliotheca Lichenologica 100: 399–418.
  4. Lutzoni, F. & J. Miadlikowska (2009) Lichens: Quick Guide. Current Biology 19: R502–R503.
  5. Nash, T.H. III (ed.). 1996. Lichen Biology. Cambridge University Press, UK. 303 pp. Comprehensive summary of lichen biology for the biologically literate.
  6. Nash, H.T. (2008) Introduction. 1–8 pp., In: Nash T.H. [ed.]: Lichen Biology. Cambridge University Press, Cambridge.
  7. Purvis, W. 2000. Lichens. The Natural History Museum, London. 112 pp. Co-sponsored by the Smithsonian Institute. Lichen primer is fully illustrated.

  •  

 برخي از آثار باستاني ايران كه در  معرض خطر فرسودگي زيستي ناشي از گلسنگها قرار دارند

محوطه ها و مجموعه هاي تاريخي

  1. پاسارگاد
  2. تخت جمشید 
  3. تخت سلیمان تکاب
  4. كاخهاي شوش
  5. معبد آناهيتا
  6. هگمتانه

کلیساهای تاریخی

  1. کلیسای سنت استپانوس جلفا
  2. کلیسای تادئوس مقدس(طاطاووس)
  3. کلیسای زور زور ماکو
  4. کلیسای مریم‌ مقدس دره‌شام جلفا
  5. کلیسای چوپان جلفا

روستاهاي صخره ای و خانه‌های تاریخی

  1. كندوان
  2. ميمند
  3. ماسوله
  4. ايزد خواست
کاروانسراهاي تاريخي
  1. میان کتل در كازرون
 

گورستانهاي باستاني

  1. خالد نبي
  2. زیارت گرگان
  3. سفید چاه گلوگاه

سفالهاي شكسته تاريخي

  1. آذربایجان شرقی
  2. آذربایجان غربی
  3. اردبیل
  4. اصفهان
  5. ایلام
  6. بوشهر
  7. تهران
  8. چهارمحال و بختیاری
  9. خراسان جنوبی
  10. خراسان رضوی
  11. خراسان شمالی
  12. خوزستان
  13. زنجان
  14. سمنان
  15. سیستان و بلوچستان
  16. فارس
  17. قزوین
  18. قم
  19. کردستان
  20. کرمان
  21. کرمانشاه
  22. هرمزگان
  23. همدان
  24. یزد

گنبد، میل، برج و مناره های تاریخی

  1. گنبد قابوس
  2. گنبد سلطانیه
  3. برج دیو کلی، سوادکوه
  4. برج رسکت، ساری
  5. برج سی شاهاندشت، آمل
  6. برج لاجیم، سوادکوه
  7. برج تاریخی رادکان چناران
  8. برج تاریخی رادکان کردکوی
  9. ميل تاريخي اُمام املش
  10. میل پاراچین قزوین
  11. میل خوئین، ایجرود
  12. میل میلونه، نیمور
  13. میل اخنجان (اخنگان)، مشهد
  14. میل اژدها (برج نورآباد)
  15. میل نراق
  16. میل نادری، فهرج
  17. مناره آجری خرم‌آباد
  18. برج کشمر کاشمر
  19. برج امامزاده شعیب دوزال، جلفا
  20. برج‌های دوگانه خرقان، قزوین

شيرها و قوچ های سنگي

  1. آذربايجان
  2. خوزستان
  3. لرستان
  4. کهگیلویه و بویراحمد
  5. چهارمحال و بختیاری
  6. ايلام
  7. اصفهان
  8. كرمانشاه
  9. كردستان
  10. مركزي
  11. همدان 
سدها و پل های تاریخی
  1. سد تاریخی گوران
  2. سد خاکی خرم‌بید
  3. سد کریت
  4. پل دختر میانه
  5. پل آجری پونل
  6. پل خشتی تجن گوكه
  7. خشت پل تیمجان
  8. پل غازیان
  9. پل گاز روبار
  10. پل خشتی لوشان

دژها و قلاع تاريخي سنگي و صخره اي

  1. قلعه بابك خرم دین
  2. قلعه طومانیانیس
  3. قلعه الموت
  4. قلعهٔ دختر
  5. قلعه سلاسل
  6. قلعه سفید زیبد
  7. قلعه ضحاك ( آژدهاك ) هشترود
  8. قلعهٔ اژدهاپیکر 
  9. قلعه‌های پرتغالی‌ها 
  10. قلعه آوارسین
  11. قلعه انداب جدید
  12. قلعه پشتو
  13. قلعه جوشین
  14. قلعه ضحاك ( آژدهاك ) عجب شیر
  15. قلعه قیز قالاسی
  16. قلعه گاوور گوهر
  17. قلعه گویجه مراغه
  18. قلعه كردشت
  19. قلعه نقدوز ( نودوز )
  20. قلعه هلاكو ( آق گنبد )
  21. قلعه گردكوه یا گنبدان دژ
  22. قلعه ‌سینگان اشنویه
  23. قلعه فورگ
  24. قلعه رودخان
  25. قلعه مارکوه  (رامسر و تنکابن)
  26. قلعه‌ الموت
  27. قلعه پالنگان
  28. چنگیزقلعه
  29. قلعه حسن آباد
  30. قلعه سنندج ( دژ سنه)
  31. ُقلعه قم چقای
  32. قلعه مریوان ( قلعه هلوخان)
  33. قلعه كهنه و قزقلعه بیجار
  34. قلعه سیاومه بانه
  35. قلعه نمشیربروژه
  36. قلعه كیوه رو
  37. قلعه شوی
  38. قلعه آرمرده
  39. قلعه قپلانتو سقز
  40. قلعه لمبسر
  41. قلعه سمیران
  42.  میمون قلعه
  43. قلعه چال ( اندج)
  44. قلعه شیرکوه (قزوین)
  45. قلعه دختر روستای دوان (فارس)
  46. قلعه بهستان  زنجان
  47. قلعه بسطام خوی

دژها و قلاع تاريخي آجري

  1. قلعه رودخان
  2. قلعه صلصال لیسار
  3. قلعه کنگلو دوآب - ورسکِ
  4. قلعه شوش
  5. قلعه فلك و افلاك
  6. قلعه خان بستک
  7. قلعه پوراشرف
  8.   قلعه پرتغالی‌ها، چابهار

 

کتیبه‌، سنگ نبشته‌ و نقش برجسته ها

  1. بيستون
  2. تنگي ور
  3. نقش رستم
  4. نقش رجب
  5. طاق بستان
  6. بیشاپور
  7. گنجنامه
  8. اشکفت سلمان - ایذه
  9. نقش برجسته كوباد
  10. نقش برجسته خونگ اژدر
  11. سنگ نگاره هاي فيروزآباد
  12. سنگ نگاره كورانگون
  13. تنگ چوگان
  14. برم دلك
  15. سراب بهرام
  16. گويوم
  17. تنگ قنديل
  18.  كول فرح
  19. خونگ اژدر
  20. شهسوار
  21. يارعليوند
  22. خونگ كمال وند
  23. كوه تينا
  24. كوه تاراز
  25. شيمبار
  26. آنوباني ني
  27. لولوبي
  28. دكان داوود
  29. دخمه فرهاد و شيرين
  30. تنگ سروك
  31. خان تختي سلماس
  32. دخمه هدر
  33. شيشه
  34. سغندل
  35. رازليق
  36. نشت بان
  37. هورين شيخ خان

سنگ نگاره های تاریخی

  1.  آذربایجان شرقی
  2. آذربایجان غربی
  3. اردبیل
  4. اصفهان
  5. ایلام
  6. بوشهر
  7. تهران
  8. چهارمحال و بختیاری
  9. خراسان جنوبی
  10. خراسان رضوی
  11. خراسان شمالی
  12. خوزستان
  13. زنجان
  14. سمنان
  15. سیستان و بلوچستان
  16. فارس
  17. قزوین
  18. قم
  19. کردستان
  20. کرمان
  21. کرمانشاه
  22. هرمزگان
  23. همدان
  24. یزد